موسى در ديدار با خدا « غايب از خود و فانى از صفات خود » « 93 » بود ، درست همان گونه كه در ديدار در درخت آتش . همهء اين توضيحات به روشنى نشان مىدهد كه براى امام جعفر صادق ( ع ) ، ديدار موسى ( ع ) با خدا در سينا واقعه‌اى « عرفانى » است كه موسى آن را به صورت تجربه‌اى عرفانى درمىيابد . موسى از شرايط بشريت خود ، شرايطى كه سبب مىشود كه او فقط انسان باشد ، بيرون آورده‌مىشود ؛ بنابراين ، او « ناظر » ى كه وقوع واقعه‌اى ديدارى را از خارج نقل كند نيست ، زيرا واقعه در درون خود او روىمىدهد ، و موسى در دل خودش مىشنود كه خدا با او سخن مىگويد . با اين همه ، تجربهء موسى ( ع ) از نظر امام جعفر صادق ( ع ) نازل‌تر از تجربهء محمّد ( ص ) است ، زيرا موسى در آنچه از خدا شنيد دوباره به خودش بازگردانده شد ، و حال آنكه محمّد در خدا بيرون از حدود مخلوق باقى ماند . امام جعفر صادق ( ع ) اين معنى را در عبارتى رمز آميز بيان مىكند كه ترجمهء آن تقريبا چنين است : « موسى از پروردگار خود صفت موسى را شنيد ، و محمّد ( ص ) از پروردگار خود صفت پروردگار خود را شنيد . » « 94 » در حقيقت ، خدا به موسى گفت : إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَ بِكَلامِي : من تو را ( براى بر عهده گرفتن ) پيامهايم و كلامم بر مردمان برگزيدم ( اعراف ، 144 ) . خدا موسى را براى رسالتى كه بر عهده‌اش نهاده بود باز فرستاد ، و به او گفت صفت او چيست ؛ او برگزيده براى رسالت است و همسخن ( كليم ) خداست . با اين همه ، موسى درخواست مىكند كه خدا را ببيند ، زيرا « چون خيال كلام خدا را در دل خود ديد ، با پروردگار خود گستاخ شد و خواست تا او را ببيند » . خدا گفت : « تو هرگز مرا نخواهىديد » ، امام آن را چنين تفسير مىكند : « فانى را به باقى راه نيست . . . اگر موسى به ديدن خرد شدن كوه بيهوش افتاد ، چه مىشد اگر پروردگار خود را عيانا مىديد ؟ » « 95 » خدا در اين جهان ناديدنى است و موسى در اين معنى « اوّل المؤمنين » ( نخستين مؤمنان ) است . حال ببينيم تجربهء محمّد ( ص ) چيست . 2 . محمّد و رؤيت دل اگر موسى ( ع ) كسى است كه خدا با او سخن‌گفته‌است ، محمد ( ص ) ، در حديث ، كسى است كه خدا را ديده است . امام جعفر صادق ( ع ) بسيار پيش از بسطامى و حلّاج دربارهء تجارب

--> ( 93 ) . فغاب موسى عن نفسه و فنى موسى عن صفاته ( همانجا ) . ( 94 ) . فسمع موسى صفة موسى من ربّه و محمّد سمع من ربّه صفة ربّه ( همانجا ) . ( 95 ) . انبسط الى ربّه فى معنى رؤيته لانّه رأى خيال كلامه على قلبه . فبه انبسط اليه . فقال له : « لن ترانى » اى لا تقدر ان ترانى لانّك انت الفانى فكيف السّبيل لفان الى باق . . . وصعق موسى من رؤية تدكدك الجبل . فكيف له برؤية ربّه عيانا ( همانجا ) .